Diagnose Depersonalisatie, derealisatie – DSM en meer

Hoe word de normaal de diagnose Depersonalisatie en DerealisatieStoornis gesteld?

Meestal zal een huisarts, psychiater, klinisch psycholoog of specialist een diagnose stellen. Dat doen ze door in een gesprek te vragen naar wat er aan de hand is, een lijst van symptomen te verzamelen, vragen naar intensiteit, hoe lang/vaak een symptoom er is, hoe ernstig en/of beperkend de klachten zijn, hij/zij maakt gebruikt van een lijst met criteria, en gaat dan bekijken welke ziekten of symptomen hij/zij kan insluiten of uitsluiten. Differentiaal diagnose is een lijst van mogelijke andere oorzaken van de symptomen maken die moeten worden uitgesloten. Een aanname hierbij is natuurlijk het bekend zijn met de mogelijke symptomen en ziektebeelden. Er is onderzoek gedaan waaruit blijkt dat veel artsen zich onvoldoende bekend zijn met DPDR stoornis ( Margaret R. Dehoff, zie bron), en daardoor deze niet vinden in hun onderzoek.
Mijn ervaring is ook dat DPDR regelmatig of niet, of verkeerd word gediagnosticeerd, waarop een therapie volgt die ook niet effectief is.

bron

Dehoff, Margaret R., "Diagnosis Of Depersonalization Disorder" (2010). All-Inclusive List of Electronic Theses and Dissertations. 1180.
https://scholars.indianastate.edu/etds/1180

Wie mag de diagnose stellen?

In Nederland mag iedereen een diagnose stellen, dus ook jij zelf, want het diagnosticeren is geen voorbehouden handeling. Natuurlijk is het zo, dat een diagnose van een ervaren en kundig medisch specialist waarschijnlijk meer accuraat is. In Nederland werken we meestal met een systeem van dat een arts de eerste persoon is, die verwijst naar een specialist, en zon verwijzing is de ene keer wel, en de andere keer niet nodig.

Kan ik in behandeling komen zonder verwijzing van mijn huisarts?

Ja, je kunt direct gewoon bellen. De diagnose doen we op basis van een belletje, de informatie op de pagina zelftest DPDR, de informatie op deze pagina diagnose en het intakeformulier.

Wil jij een gesprek over diagnose met Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Therapie online via Zoom, vanuit je eigen huis.

Depersonalisatiestoornis DSM-5

Kenmerken

• Het gevoel buiten het eigen lichaam of geest te staan. (AFSTAND). Los voelen van emotie of jezelf. Als een robot of in een droom te leven.
• De gestoorde beleving houdt steeds een alsof karakter: er is geen sprake van wanen (stemmen/hallucinaties) of verstoorde realiteitstoetsing (onverantwoordelijk gedrag en raar verantwoordelijkheid toeschrijven aan onwerkelijke dingen).
• Depersonalisatie wordt als zeer onaangenaam beleefd, alsof je ziek voelt en voert soms tot hevige verontrusting. Mensen kunnen er paniek van krijgen en een angst om te voelen door ontwikkelen, ook depressief van worden.

 

DSM-5 criteria

A. Aanhoudende of recidiverende belevingen van het gevoel los te staan en externe waarnemer te zijn van de eigen geestelijke processen of het eigen lichaam (bijvoorbeeld het gevoel alsof alles in een droom gebeurt). Onecht, nep, onwerkelijk. Vervreemding. etc
B. Tijdens de beleving van depersonalisatie blijft de realiteitstoetsing intact.
C. De depersonalisatie veroorzaakt in significante mate lijden of beperkingen in het sociaal of beroepsmatig functioneren of het functioneren op andere belangrijke terreinen.
D. De beleving van depersonalisatie komt niet uitsluitend voor in het beloop van een andere psychiatrische stoornis zoals schizofrenie, paniekstoornis, acute stress-stoornis of een andere dissociatieve stoornis en is niet het gevolg van de directe fysiologische effecten van een middel (bijvoorbeeld drug, geneesmiddel) of een lichamelijke aandoening (bijvoorbeeld epilepsie in de slaapkwab).

Depersonalisatie als symptoom

In plaats van een apart ziektebeeld, kan depersonalisatie ook als een symptoom voorkomen bij:
Druggebruik, bij en na stress en burnout, na een traumatische gebeurtenis (PTSS), paniekstoornissen, angststoornissen, obsessieve compulsieve stoornis,  agorafobie, schizofrenie,  schizoïde persoonlijkheidsstoornis, depressie, slaaponthouding, jetlag, temporale epilepsie, migraine, rouwreacties.

Derealisatie als symptoom

Ook derealisatie kan als (los)symptoom voorkomen bij:
Druggebruik, bij en na stress en burnout, na een traumatische gebeurtenis (PTSS), paniekstoornissen, angststoornissen, obsessieve compulsieve stoornis,  agorafobie, schizofrenie,  schizoïde persoonlijkheidsstoornis, depressie, slaaponthouding, jetlag, temporale epilepsie, migraine, rouwreacties.

De depersonalisatie en derealisatiestoornis heeft als belangrijkste kenmerk een gevoel van los staan of op afstand zijn van eigen psychische processen of het eigen lichaam.

Wat is het verschil tussen depersonalisatie en derealisatie?

Bij depersonalisatie voel je jezelf onwerkelijk: alsof je naast jezelf staat of als een robot leeft. Bij derealisatie voelt de wereld om je heen onwerkelijk: alsof je in een droom of achter glas zit. De meeste mensen hebben allebei. Daarom heet het samen de DPDR-stoornis (depersonalisatie en derealisatie).

Wil jij therapie voor DPDR door Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Therapie online via Zoom, vanuit je eigen huis.

Normaal versus pathologische depersonalisatie

 Gewone ervaringen depersonalisatie
- Doet zich voor als geïsoleerd symptoom
- Eén of twee episodes
- Korte duur: van seconden tot minuten
- Luxerende factoren: ernstige vermoeidheid, slaaptekort, extreme spanning of stress, isolatie
of zintuiglijke deprivatie, alcohol of drugs, lichamelijke ziekten

Voorbijgaande depersonalisatie
- Doet zich voor als geïsoleerd symptoom
- Eén voorbijgaande episode
- Beperkte duur: van minuten tot weken
- Luxerende factoren: levensbedreigend gevaar, éénmaal ernstig, psychologisch trauma

Chronische / pathologische depersonalisatie
- Doet zich (meestal) voor in cluster met andere dissociatieve symptomen
- Terugkerende of voortdurende episodes
- Chronisch (dagelijks tot wekelijks) gedurende lange episodes (tot vele jaren)
- Niet geassocieerd met luxerende factoren zoals beschreven bij gewone ervaringen
depersonalisatie. Kan voorafgegaan worden door herinnering aan trauma of stressvolle
gebeurtenis, maar doet zich ook voor bij afwezigheid van een duidelijke stressfactor. Is niet
gekoppeld aan één enkel ernstig trauma

Bronnen

Het Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5-TR), kort DSM, is een lijst met criteria, uitgegeven door de American Psychiatric Association (APA)

Wil jij therapie voor DPDR door Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Therapie online via Zoom, vanuit je eigen huis.

Wanneer is derealisatie normaal en wanneer is het een stoornis?

Bijna iedereen voelt zich weleens even onwerkelijk, bijvoorbeeld na een nacht slecht slapen, bij grote stress of bij een grote verandering in je leven. Dat gaat vanzelf over. Van een stoornis spreek je als het blijft, als het 24 uur per dag aanwezig is, maanden of jaren een een stuk, en het flinke stress geeft en als het je beperkt in je werk of je leven.

Diagnose DPDR in context van de andere Dissociatieve Stoornissen

De DSM-5 is het handboek van de psychiatrie. Daarin staat een hoofdcategorie: dissociatieve stoornissen. Dissociatie betekent dat een samenhangend geheel van gedachten of gevoelens losraakt van de rest van de persoonlijkheid.

Daaronder vallen verschillende dissociatieve symptomen: derealisatie, dissociatie en depersonalisatie, maar ook geheugenverlies, verstoring groot en klein, en verwarring over wie je bent.

De dissociatieve stoornissen worden in 5 verdeeld (DSM-5).
1. Depersonalisatie-derealisatiestoornis (DP/DR): Het gevoel losgekoppeld te zijn van het eigen lichaam (depersonalisatie) of dat de omgeving onecht of vreemd aanvoelt (derealisatie).
2. Dissociatieve Identiteitsstoornis (DIS): Vroeger was dit MPS. De persoonlijkheid is verdeeld in twee of meer afzonderlijke delen (alters) die de controle kunnen overnemen.
3. Dissociatieve amnesie: Het tijdelijk kwijtraken van belangrijke persoonlijke informatie of herinneringen aan een trauma.
4. Andere gespecificeerde dissociatieve stoornis (AGDS).
5. Ongespecificeerde dissociatieve stoornis (ODS).

ICD-11
Naast de DSM bestaat er ook van uit het WHO een International Classification of Diseases (ICD) classificering van DPDR stoornis.
In de ICD-11 staat depersonalisatiestoornis officieel bekend als de depersonalisatie-derealisatiestoornis (onder code 6B66) en valt het onder de dissociatieve stoornissen

Kernsymptomen

Aanhoudende of recidiverende ervaringen van depersonalisatie, derealisatie of beide:
• Depersonalisatie: Het ervaren van zichzelf als vreemd, onwerkelijk, of het gevoel losgekoppeld te zijn van (of een buitenstaander te zijn bij) de eigen gedachten, gevoelens, gewaarwordingen, het lichaam of handelingen.
• Derealisatie: Het ervaren van de omgeving, andere mensen of de wereld als vreemd, onwerkelijk, droomachtig, mistig, levenloos of visueel vervormd.

Cruciale uitsluitingscriteria en voorwaarden

• Behouden realiteitstoetsing (reality testing): De persoon realiseert zich tijdens de episodes wel dat het om een subjectieve beleving of verstoring gaat; er is geen sprake van een psychose of wanen.
• Geen andere oorzaak: De symptomen kunnen niet beter worden verklaard door een andere psychische aandoening, een neurologische aandoening, hersenletsel, of het direct gevolg zijn van een middel (zoals drugs of medicatie).
• Geen culturele/religieuze praktijk: De ervaringen maken geen deel uit van geaccepteerde religieuze, culturele of spirituele praktijken.

Functioneren en lijden

• Lijdensdruk of beperking: De symptomen veroorzaken significant persoonlijk lijden of een merkbare belemmering in het sociaal, familiaal, werk-, school- of ander belangrijk functioneren (of het handhaven van het dagelijks leven kost opvallend veel extra inspanning)

Verschillen tussen de DSM en ICD bij DPDR
De ICD-11 (gericht op wereldwijde volksgezondheid) formuleert de criteria iets flexibeler en beschrijft de symptomen meer in termen van de geleefde realiteit.
De DSM-5 hanteert een striktere, meer juridisch-technische afvinklijst.

Bronnen

De World Health Organisation (WHO) is de bron van de International Classification of Diseases (ICD).

Snappen telt niet

Diagnose of niet, hoe lost dat je probleem op?
Effectieve therapie lost derealisatie op. Effectieve therapie is therapie waarin je duidelijke veranderingen ervaart, dus ook VOELT, en waarbij je stap voor stap naar de oplossing toe gaat.

Naar therapie en behandelen.

 

Wil jij therapie voor DPDR door Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Therapie online via Zoom, vanuit je eigen huis.

Differentiaal Diagnose

Een differentiaal diagnose is een serie klachten die kunnen lijken op de originele en ermee verward kunnen worden.

Bij derealisatie - depersonalisatie

1. PTSS en trauma.
2. Stress en burnout
3. Depressie. Beide derealisatie en depressie hebben emotionele afvlakking (anhedonie) als kenmerk.
4. Hyperventilatie. Vervreemding komt ook voor bij hyperventilatie.
5. Temporalekwab Epilepsie.
6. Identificatiesyndromen (hersenschade, kleine hersenbloeding op de verkeerde plek). De afkorting DMS wordt gebruikt (naar het Engelse delusional misidentification syndrome) voornamelijk Cotards (denken dat je dood bent,  overtuiging dat bepaalde vitale organen in het lichaam, zoals het hart en de hersenen, niet langer werken of zelfs afwezig zijn),  Mirrored-self misidentification, en prosopagnosie (gezichtsblindheid).
Het is belangrijk om via een neuroloog deze specifieke soorten hersenletsel uit te sluiten.

Kan het ook iets anders zijn?

Ja. Klachten als hyperventilatie, paniek en depressie kunnen derealisatie als symptoom hebben en lijken er daardoor op. Het verschil met depressie lees je in de veelgestelde vragen. Je mag me bellen om het over de diagnose te hebben.

Wil jij een gesprek over differentiaal diagnose met Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Depersonalisatie Stoornis
Depersonalisatie stoornis

Geschiedenis van de diagnose Depersonalisatie en Derealisatie

Jean Ettiene-Dominque Esquirol (1772-1840) Franse psychiater beschreef gedrag, symptomen en klachten van patiënten die hebben wat we nu DPDR zouden noemen:

  • verstoring van zelfbewustzijn
  • leegte
  • verlies van zelf
  • gevoelsafvlakking
  • Verlies van emotionele verbinding met zelf of omgeving
  • niet gelukkig/blij kunnen zijn, want er zit iets tussen

Esquirol word nu beschouwd als een van de grondleggers van het begrip dissociatie. In aantekeningen over een patient schrijft hij: ik kan de kus van mijn geliefde

 

Maurice Krishaber (geboren in 1836 als Krishaber Mór, in Vojvodina toen Hongarije, nu Servie) was Keel Neus en Oor-arts (KNO). Hij hield zich bezig met o.a. draaiduizeligheid (vertigo). Hij dacht in 1873 dat depersonalisatie een sensore storing was. Maurice Krishaber beschreef depersonalisatie als "zelf-vreemdheid"

Het woord depersonalisatie werd eerst gebruikt door Henri Frédéric Amiel, Zwitsers moraalfilosoof, in zijn dagboek: The Journal Intime. Op 8 July 1880 schreef hij:

"Everything is strange to me, I can be outside of my body, of me as an individual, I am depersonalized, detached, away".

Ludovic Douglas beschreef in 1898 in klinische zin "een toestand waarin het gevoel of de sensatie is dat gedachten en handelingen het zelf ontgaan en vreemd worden; er is een vervreemding van persoonlijkheid - met andere woorden een depersonalisatie ".

Ernst Albert von Zeller,  1838 - beschrijft vijf patiënten: het is als dood, er is geen gevoel, maar de werkelijkheid word wel accuraat gezien.

De Britse psychoanalyst RD Laing beschreef in 1960 in zijn boek, The Divided Self, depersonalisatie als een beschermingsmechanisme veroorzaakt door diepgaande dreiging.

Recente geschiedenis van de DPDR stoornis
In de DSM-4 (1994) waren depersonalisatie en derealisatie nog gescheiden. In de DSM-5(2013) is het een gezamenlijke DPDR stoornis geworden.
In de ICD-10 (1993) was DPDR nog een losse neurotische aandoening, nu in de ICD-11 (2022) is DPDR een dissociatieve stoornis.

meer informatie over de geschiedenis van de diagnose, zie deze video

Bronnen

YouTube video Ben Meijer, 2026: Depersonalisatie: Saillante details uit de geschiedenis
The Depersonsalization Syndrome Shorvon— 1946
Depersonalization: A conceptual history — G.E. Berrios en Mauricio Sierra —1997
The Phobic Anxiety-depersonalization Syndrome [Abridged] — Professor Martin Roth, F.R.C.P-1959
De Diagnostic and Statistic Manual (DSM) is van de American Psychological Association (APA)
De International Classification of Diseases (ICD) is van de World Health Organisation (WHO)

 

Wil jij therapie voor DPDR door Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Therapie online via Zoom, vanuit je eigen huis.

Kritiek op Diagnoses

Ik voel me vreemd en onwerkelijk!
De wereld is vreemd, onecht en onwerkelijk!

Diagnose stellen, waarom wel of juist niet?
We willen weten wat er aan de hand is. Je voelt en weet dat er iets niet in de haak is, en het niet goed weten wat, voelt ook onveilig. Het zoeken naar een houvast is resulteert vaak in het zoeken van een diagnose. Met de onuitgesproken aanname, dan kan ik er wat mee.

1. Diagnosticeren is invalideren - L. Ron Hubbard.

2. Als je een diagnose stelt (en deze word aangenomen), distantieer je je van een ander, en staat die diagnose-steller ook boven de ander.

3.. Op het moment dat je je identificeert met een diagnose, zal je om te genezen je ook weer moeten distantiëren van de diagnose.

Is het waar dat de diagnose je helpt, houvast geeft?
Als je een bacteriële ontsteking hebt of een gebroken bot hebt natuurlijk wel. Maar we praten over emotionele en gevoelsmatige problemen. Ieder van ons kan alle gevoelens, emoties en overtuigen hebben en ervaren, en dat is ook heel normaal. We zijn allemaal mens, en gedurende een mensenleven is het normaal dat je ook alle gevoelens en emoties  tegenkomt.  Ieder van ons maakt afwijzing, verlies, rouw, pijnlijke gebeurtenissen en onzekerheid mee. Dat maakt deze belevingen nog geen stoornis als een gebroken been of bacteriële ontsteking.  Heel vaak is een diagnose een samenvatting en vereeuwiging van tijdelijke gevoelens.

Wat een DSM diagnose meestal niet zegt is wat de menselijke ervaring is geweest die oorzaak is van deze diagnose. Bijvoorbeeld depressie door verlies. Of autorijdfobie door auto-ongeluk. Wat een therapeut gaat behandelen is de oorzaken.

Weten dat je een depressie hebt, maakt deze nog niet minder. Weten dat je derealisatie hebt, maakt t nog niet minder.

Als je naar de geschiedenis van de ontwikkeling van de concepten rondom DPDR kijkt, (geschiedenis) of naar hoe zowel in de DSM als in de ICD classificering heel recent (2013 en 2022) nog flinke veranderingen zijn geweest rondom deze stoornis. Waar is de de dissociatieve fugue (ook wel psychogene fugue) gebleven? Als we kijken naar het wetenschappelijk onderzoek, kan ik alleen maar zeggen dat het begrip van wat het is en hoe het werkt, alsmede hoe het te behandelen, nog lang niet uitgewerkt is.

Alternatieve Theorie

Alternatieve Theorie en Diagnose

Omdat de standaard uitleg over derealisatie en aanverwante niets zegt over het werkingsmechanisme en oorzaken noch werkzame oplossingen, ben ik veel meer geïnteresseerd in dat wat werkt en theorieën die gedragen worden door wat werkt. Hetzelfde geldt voor interventietechnieken en therapievormen. Ik ben alleen geïnteresseerd in wat voelbaar werkt. De theorie over waarom en hoe bespreken we later wel.

Wat er bij derealisatie in de praktijk gebeurt is dat iemand door angsten en onveiligheid uit zijn lichaam omhoog kan schieten, in zijn of haar hoofd kan gaan zitten. Hoewel er niets mis is met je aandacht in je hoofd hebben, is het niet willen voelen wat er in het lichaam of je gevoel gebeurt het probleem. Er is tevens een overspanning in het hoofd. Een eenvoudige aardingsoefening werkt niet direct bij mensen met derealisatie, maar uiteindelijk is dat aarden wel wat gebeuren moet. Veiligheid is een voorwaarde om weer in je lijf te zijn. Daarnaast zal je moeten oplossen datgene wat niet te verteren was.
Mensen mogen weer uit hun hoofd komen, in hun lijf. Dat is met gerichte therapie prima te bereiken.

Praktische uitleg/Diagnose derealisatie

Wat derealisatie, depersonalisatie en dissociatie is, is een overlevingsmechanisme, een primaire reactie bestaande uit gedachten (overtuigingen) en emoties - op extreme angst en onveiligheid, bedreiging en trauma.  Ik noem het soort trauma meestal een controle-verlies trauma.

We kennen allemaal vechten, vluchten en bevriezen als reactie op onveiligheid. Realiseer je dat je ook ontkennen hebt, bagetalliseren, onderdrukken, amnesie (vergeten) en als dat allemaal niet werkt, heb je ook flauwvallen, uittreden (extreme dissociatie) en derealisatie/depersonalisatie. 

Wil jij therapie voor DPDR door Ben Meijer
Expert door opleiding en ervaringsdeskundige?

Bel nu: 06-16015727 App me

Therapie online via Zoom, vanuit je eigen huis.

Laatste update op: 10-11-2026