Word ik gek van derealisatie? Wat DPDR wel en niet is

De angst om gek te worden is een van de meest voorkomende angsten bij derealisatie en depersonalisatie. Op deze pagina beantwoord ik die vraag in zeven varianten, want de manier waarop je het vraagt maakt uit voor het antwoord dat je krijgt.

Kan ik gek worden van DPDR?

Nee. DPDR maakt je niet gek en leidt niet tot een psychose of schizofrenie.

De angst om gek te worden is een van de meest voorkomende angsten bij DPDR. Vrijwel iedereen die bij mij komt na een bad trip heeft die angst gehad. Juist het feit dat je je die vraag stelt, zegt iets belangrijks.

Bij depersonalisatie en derealisatie blijft je realiteitsbesef intact. Je weet dat de wereld vreemd voelt, en je weet tegelijk dat die wereld niet werkelijk veranderd is. Je merkt dat er iets niet klopt aan hoe je het ervaart. Dat besef is precies wat DPDR onderscheidt van een psychose, waarbij dat inzicht juist ontbreekt.

In de diagnostiek is dit geen bijzaak maar een voorwaarde. Een intacte realiteitstoetsing hoort bij de diagnose. Iemand die de werkelijkheid niet meer kan toetsen, heeft per definitie iets anders dan DPDR. Wil je weten of jouw klachten hierbij passen, doe dan de test.

DPDR met de stress, angst en paniek die erbij horen is zwaar en vaak ernstig beperkend, en dat kan jarenlang duren. Maar het hoeft geen voorstadium te zijn van een psychose of schizofrenie.

Word ik gek van derealisatie?

Nee. Derealisatie is een symptoom van dissociatie, geen begin van waanzin.

Derealisatie betekent dat de wereld om je heen onwerkelijk aanvoelt. Alsof er een glazen wand tussen jou en alles zit, alsof je in een droom leeft, alsof mensen niet echt zijn. Dat is een indringende ervaring en het is begrijpelijk dat je denkt dat er iets ernstigs aan de hand is. Derealisatie is een beschermingsmechanisme.

Maar let op wat je nu doet: je merkt dat de wereld anders voelt dan normaal. Je vergelijkt het met hoe het hoort te zijn. Dat kun je alleen doen als je greep op de werkelijkheid intact is.

De angst om gek te worden houdt de derealisatie vaak in stand. Hoe meer je jezelf controleert en je afvraagt of het al erger wordt, hoe meer spanning je opbouwt, en spanning is precies de brandstof van meer derealisatie. Dat is een van de redenen waarom dit zo hardnekkig kan zijn.

Derealisatie komt vaak samen voor met depersonalisatie, en beide zijn onderdeel van de depersonalisatie- en derealisatiestoornis.

Word ik gek van depersonalisatie?

Nee. Depersonalisatie is een beschermingsreactie van je systeem en een symptoom van dissociatie, geen teken dat je je verstand verliest.

Bij depersonalisatie voel je jezelf onwerkelijk. Alsof je jezelf van buitenaf bekijkt, alsof je lichaam niet van jou is, alsof je een robot bent die de bewegingen maakt. Sommige mensen herkennen zichzelf even niet in de spiegel.

Dat is een vervreemdende ervaring, maar het is geen verlies van verstand. Het is een reactie van je systeem op iets dat te bedreigend of te veel was. Je gevoel gaat op afstand staan om je te beschermen. Onprettig, maar het is geen defect.

Ook hier geldt: je merkt zelf dat het niet klopt. Dat besef verdwijnt niet.

Word ik gek van de depersonalisatie- en derealisatiestoornis?

Nee. De depersonalisatie-/derealisatiestoornis is een dissociatieve stoornis, geen psychotische stoornis. Het gaat niet over in schizofrenie.

Dit zijn twee verschillende categorieen in de DSM-diagnostiek, met een ander verloop en een andere behandeling. DPDR valt onder de dissociatieve stoornissen. Schizofrenie en andere psychotische stoornissen vallen daarbuiten.

De verwarring ontstaat omdat beide ervaringen zo vreemd zijn dat mensen ze op een hoop gooien. Maar het verschil is helder: bij DPDR weet je dat je waarneming niet klopt met de werkelijkheid. Er is sprake van vervreemding, niet van een verandering van de werkelijkheid. Bij een psychose ontbreekt dat inzicht en ontstaat er geloof in de wanen.

DPDR is ook niet hetzelfde als een meervoudige persoonlijkheidsstoornis. Dat heet tegenwoordig de dissociatieve identiteitsstoornis, DIS, met DSM-code 300.14.

Kan ik gek worden van een bad trip?

Een bad trip zelf maakt je niet blijvend gek, maar hij kan wel klachten in gang zetten die aanhouden.

Tijdens een bad trip kun je dingen ervaren die op een psychose lijken: angst, verwarring, het gevoel de controle kwijt te zijn, soms hallucinaties. Die verschijnselen horen bij het middel en verdwijnen als het uitgewerkt is. Een bad trip is tijdelijk.

Wat er wel kan gebeuren, en wat ik vaak zie, is dat de angst en de DPDR van die ervaring blijven hangen. Je hebt gevoeld hoe het is om jezelf kwijt te raken en dat wil je nooit meer meemaken. Die angst kan derealisatie en depersonalisatie in stand houden, ook als het middel allang uit je lichaam is. Bij een deel van de mensen die ik behandel is een bad trip het beginpunt geweest.

Er is een belangrijke uitzondering. Bij mensen die daar gevoelig voor zijn, kan drugsgebruik een echte psychose uitlokken. Daarover gaat de volgende vraag.

Kan ik een psychose krijgen van wiet?

Ja, dat kan. Niet bij iedereen, maar het risico is reeel en het is groter dan lang is gedacht.

Hier wil ik eerlijk over zijn, want een psychose is iets anders dan derealisatie.

Uit de EU-GEI-studie, gepubliceerd in The Lancet Psychiatry in 2019, blijkt het volgende. Onderzoekers vergeleken 901 mensen met een eerste psychose met 1.237 controlepersonen, verspreid over elf locaties in Europa en Brazilie. Wie dagelijks cannabis gebruikte had ongeveer drie keer zoveel kans op de diagnose eerste psychose. Bij dagelijks gebruik van sterke cannabis, met meer dan 10 procent THC, liep dat op tot bijna vijf keer. Het effect was het duidelijkst zichtbaar in Amsterdam en Londen, juist omdat daar sterke cannabis breed verkrijgbaar is.

Jellinek meldt dat 6 tot 10 procent van alle gevallen van schizofrenie gelinkt is aan cannabisgebruik. Bij ongeveer 1.600 nieuwe gevallen per jaar in Nederland gaat het dan om 100 tot 160 gevallen waarin cannabis een rol speelt. Wie familieleden heeft met een psychotische stoornis is duidelijk gevoeliger: broers en zussen van mensen met schizofrenie blijken na cannabisgebruik vijftien keer gevoeliger voor lichte psychotische verschijnselen. Beginnen op jonge leeftijd verhoogt het risico ook, en cannabis kan de ziekte ongeveer tweeeneenhalf jaar eerder laten optreden dan anders het geval zou zijn.

Tegelijk klopt het niet dat iedereen die blowt een psychose krijgt. Verreweg de meeste gebruikers krijgen die niet. Ongeveer twee tot drie procent van de bevolking maakt ooit een psychose door. Onderzoekers zien een duidelijk verband tussen cannabis en psychose, maar of cannabis de directe oorzaak is of vooral een aanjager bij mensen die al kwetsbaar zijn, is nog niet uitgemaakt.

Een psychose is ook niet hetzelfde als schizofrenie. Een psychose is een periode waarin het contact met de werkelijkheid wegvalt, waarbij hallucinaties of wanen kunnen optreden en daar ook naar gehandeld wordt. Een enkele psychose kan overgaan. Schizofrenie wordt gezien als een aanhoudende aandoening. Een psychose betekent dus niet dat je schizofrenie hebt. Wel is het een signaal om serieus te nemen, om te stoppen met gebruik en om contact op te nemen met een arts.

Mijn ervaring: de meeste mensen die na wietgebruik bij mij komen hebben geen psychose gehad, maar derealisatie of depersonalisatie, met stress, angst en paniek. Dat is een andere klacht, met een ander verloop en een andere aanpak. Wie eenmaal DPDR heeft gekregen door recreatieve drugs, blijft gevoelig om in de toekomst opnieuw episodes te krijgen.

Wat is het verschil tussen derealisatie en een psychose?

Bij derealisatie weet je dat je ervaring niet klopt met de werkelijkheid. Bij een psychose ontbreekt dat besef.

Dat ene verschil is het belangrijkste dat er is, en het is ook waar de diagnose op rust.

Iemand met derealisatie zegt: het voelt alsof de wereld nep is, maar ik weet dat dat niet zo is. Iemand in een psychose zegt dat niet, omdat de ervaring voor hem of haar de werkelijkheid is.

Herken je jezelf hierin?

Derealisatie en depersonalisatie gaan zelden vanzelf over, maar ze zijn wel behandelbaar. Ik ben expert in het behandelen van deze klachten en behandel ze al jaren online. Neem gerust contact op als je wilt weten wat er in jouw situatie mogelijk is.

Heb je het gevoel dat je het contact met de werkelijkheid kwijtraakt, of denk je dat je een psychose hebt, of maak je je ernstig zorgen over jezelf? Neem dan contact op met je huisarts. Bij acute nood is de huisartsenpost dag en nacht bereikbaar.

Bronnen

• Di Forti M. e.a. (2019). The contribution of cannabis use to variation in the incidence of psychotic disorder across Europe (EU-GEI): a multicentre case-control study. The Lancet Psychiatry.
• Jellinek. Kan cannabis schizofrenie of een psychose veroorzaken?
• American Psychiatric Association. DSM-5-TR, criteria depersonalisatie-/derealisatiestoornis.